TARTIBGA SOLINADIGAN TARIFLAR VA BOZOR ISLOHOTI SHAROITIDA ELEKTR ENERGIYASINI TAQSIMLASH KORXONASIDA DAROMAD VA HISOB-KITOBLAR HISOBINING KONTSEPTUAL MODELI

TARTIBGA SOLINADIGAN TARIFLAR VA BOZOR ISLOHOTI SHAROITIDA ELEKTR ENERGIYASINI TAQSIMLASH KORXONASIDA DAROMAD VA HISOB-KITOBLAR HISOBINING KONTSEPTUAL MODELI

Mualliflar

  • Suyunov Jaloliddin O‘ktam o‘g‘li Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi, buxgalteriya hisobi kafedrasi katta o‘qituvchisi, PhD

##semicolon##

elektr energiyasini taqsimlash; tartibga solinadigan tarif; daromadni tan olish; printsipal va agent; undirilish ehtimoli; MHXS (IFRS) 15.

Abstrak

Maqolada elektr energiyasini taqsimlash korxonasida daromad va hisob-kitoblar hisobi tartibga solinadigan tariflar va bozor modeli bosqichma-bosqich o‘zgarayotgan sharoitda o‘rganilgan. MHXS (IFRS) 15 standartining besh bosqichi bozor modeli variantini hisobga olmaydi va undirilish ehtimoli past iste’molchilar bo‘yicha tushum chegarasini belgilamaydi. Muallif «tarif - daromad - hisob-kitob» kontseptual modelini «kirish - qoida - natija» shaklida taklif etgan: u to‘qqizta qaror nuqtasi va olti qadamli tan olish ketma-ketligidan iborat. Tan oluvchi tomon nazorat va yo‘qotishlar xatari bo‘yicha, undirilish ehtimoli esa uchta kuzatiladigan belgi bo‘yicha aniqlanadi. «Hududiy elektr tarmoqlari» AJning 2025 yilgi ma’lumotida yalpi tushum sof tushumdan 4,3-6,9 baravar katta bo‘lgan, amaldagi hujjatlarning modelga mosligi esa 30,0 foizni tashkil etgan.

##submission.citations##

1. Zurapov, A. U. (2022). Monopol korxonalarda daromadlarni shakllantirish tartibi va hisobini takomillashtirish. Iqtisodiyot va ta'lim, 23(6), 150-155. https://doi.org/10.55439/ECED/vol23_iss6/a23

2. Raximova, X. B. (2026). Osobennosti primeneniya IFRS 15 «Viruchka po dogovoram s pokupatelyami» v aktsionernix obshchestvax Respubliki Uzbekistan. Aktuar moliya va buxgalteriya hisobi ilmiy jurnali, 6(6), 250-256. https://finance.tsue.uz/index.php/afa/article/download/1453/1389/2672

3. O‘zbekiston Respublikasi. (2024). Elektr energetikasi to‘g‘risida (2024 yil 7 avgustdagi O‘RQ-939-son Qonun). https://lex.uz/uz/docs/7051573

4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2004). Elektr energiyasidan foydalanganlik uchun hisob-kitob qilish mexanizmini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida (2004 yil 1 noyabrdagi 511-son qaror). https://lex.uz/mact/372943

5. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq qo‘mitasi. (2010). Elektr energiyasini sotishni buxgalteriya hisobida aks ettirish tartibi to‘g‘risidagi nizom (2010 yil 7 iyuldagi 53-son va 2010-32-son qaror; Adliya vazirligi 31.07.2010, 2127-son). https://lex.uz/mact/1660446

6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2023). Energetika sohasini isloh qilishning navbatdagi bosqichini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida (2023 yil 28 sentyabrdagi PF-166-son Farmon). https://lex.uz/uz/docs/6624455

7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2026). «Samarqand viloyatida elektr energiyasini taqsimlash tarmoqlarini davlat-xususiy sheriklik asosida modernizatsiya qilish va boshqarish» loyihasini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida (2026 yil 14 avgustdagi PQ-295-son qaror). https://lex.uz/docs/8410492

8. «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ. (2026). Konsolidirovannaya finansovaya otchetnost v sootvetstvii so standartami buxgalterskogo ucheta MSFO i auditorskoe zaklyuchenie nezavisimogo auditora, 31 dekabrya 2025 goda. http://het.uz/uploads/4da8bd49-5a8c-814a-e327-18f919f4cea5_media_.pdf

9. Arizu, B., Gencer, D., & Maurer, L. (2006). Centralized purchasing arrangements: International practices and lessons learned on variations to the single buyer model (Energy and Mining Sector Board Discussion Paper No. 16). World Bank. https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/1c607792-a7e2-47fd-a3d4-bb5432707714/download

10. Eskom Holdings SOC Ltd. (2025). Condensed group interim financial statements for the six months ended 30 September 2025. https://www.eskom.co.za/wp-content/uploads/2025/11/Eskom-interim-financial-statements_30-September-2025.pdf

11. International Accounting Standards Board. (2014). IFRS 15 Revenue from contracts with customers. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ifrs-15-revenue-from-contracts-with-customers/

12. International Accounting Standards Board. (2016). Clarifications to IFRS 15 Revenue from contracts with customers. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/projects/completed-projects/2016/clarifications-to-ifrs-15-revenue-from-contracts-with-customers/

##submission.downloads##

Nashr qilingan

2026-10-28