AKT SOHASI AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA MOLIYAVIY INSTRUMENTLARNING TARKIBI, DINAMIKASI VA MOLIYAVIY NATIJAGA TA’SIRI TAHLILI
##semicolon##
moliyaviy instrumentlar, IAS 32, IFRS 9, valyuta riski, savdo debitorligi, AKT sohasi.Abstrak
Maqolada «O‘zbektelekom» AK va «O‘zbekiston pochtasi» AJning 2021–2025-yillar uchun BHMS bo‘yicha hisobotlari asosida moliyaviy instrumentlar tarkibi, dinamikasi va moliyaviy natijaga ta’siri IAS 32 ta’rifi kesimida tahlil qilingan. Telekom operatorida moliyaviy majburiyatlar jami majburiyatlarning 90–97 foizini tashkil etishi, moliyaviy faoliyatning manfiy netto natijasi asosiy faoliyat foydasining 43,5–96,5 foizini yutishi, pochta operatorida esa moliyaviy aktivlar va savdo debitorligi ustunligi aniqlangan. Milliy hisobotlarning IFRS 9 bo‘yicha tasniflash uchun to‘rtta cheklovi ko‘rsatilib, hisob va audit ustuvorliklari asoslangan.
##submission.citations##
Fitch Ratings. Fitch Rates Uzbektelecom JSC ‘BB’; Outlook Stable. – 2025. – 14 November. – URL: https://www.tradingview.com/news/reuters.com,2025-11-14:newsml_FITbjFLMn:0-fitch-rates-uzbektelecom-jsc-bb-outlook-stable/.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 15-sentabrdagi «Moliyaviy hisob tizimini xalqaro talab va standartlarga muvofiq takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-282-son qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 16.09.2025 y., 07/25/282/0828-son. – URL: https://lex.uz/docs/7728924.
3. O‘zbekistonda 425 ta tashkilot jamoat ahamiyatiga ega kompaniya deb e’tirof etildi. Ro‘yxat // Gazeta.uz. – 2026. – 26-iyun. – URL: https://www.gazeta.uz/uz/2026/06/26/public-interest-entities/.
4. 21-son BHMS «Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma»: O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 14.11.2024 y. 191-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan (Adliya vazirligida 27.12.2024 y. 3593-son bilan ro‘yxatga olingan; 26.08.2025 y. 282-son va 04.03.2026 y. 336-son buyruqlar tahririda) // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.12.2024 y., 10/24/3593/1084-son. – URL: https://lex.uz/docs/7282737.
5. Gebhardt G. Financial Instruments in Non-financial Firms: What Do We Know? // Accounting and Business Research. – 2012. – Vol. 42, No. 3. – P. 267–289. – DOI: 10.1080/00014788.2012.681859.
6. Allayannis G., Brown G.W., Klapper L.F. Capital Structure and Financial Risk: Evidence from Foreign Debt Use in East Asia // The Journal of Finance. – 2003. – Vol. 58, No. 6. – P. 2667–2710. – DOI: 10.1046/j.1540-6261.2003.00619.x.
7. Glaum M., Klöcker A. Hedge Accounting and its Influence on Financial Hedging: When the Tail Wags the Dog // Accounting and Business Research. – 2011. – Vol. 41, No. 5. – P. 459–489. – DOI: 10.1080/00014788.2011.573746.
8. Fang X., Guo Y., Mei B., Ye J. Implementation Costs of IFRS 9 for Non-financial Firms: Evidence from China // Accounting & Finance. – 2022. – Vol. 62, No. 2. – P. 2781–2805. – DOI: 10.1111/acfi.12889.
9. Tahat Y.A., Dunne T., Fifield S., Power D.M. The Impact of IFRS 7 on the Significance of Financial Instruments Disclosure: Evidence from Jordan // Accounting Research Journal. – 2016. – Vol. 29, No. 3. – P. 241–273. – DOI: 10.1108/ARJ-08-2013-0055.
10. Kenjebayeva G.R. Aksiyadorlik jamiyatlari moliyaviy aktivlari turlari hamda ularni tasniflash shartlari // Aktuar moliya va buxgalteriya hisobi ilmiy jurnali. – 2025. – 5-jild, 6-son. – B. 68–76. – URL: https://finance.tsue.uz/index.php/afa/article/view/1018 .
11. Xolpo‘lotov R.O‘. Xalqaro standartlar asosida moliyaviy instrumentlarni hisobotlarda aks ettirish takomillashtirish // Iqtisodiyot va ta’lim. – 2024. – 25-jild, 2-son. – B. 206–215. – URL: https://cedr.tsue.uz/index.php/journal/article/view/1513 .
12. Mahmudova G.S. Kredit va qarz mablag‘lari hisobini MHXS asosida yuritishni takomillashtirish // Xalqaro moliya va hisob. – 2023. – № 5. – URL: https://interfinance.tsue.uz/?p=3428 .
13. Urazov K.B., Umarova Sh.K. Strategies for Advancing the Standards Related to Accounting for Foreign Exchange Rate Fluctuations in Uzbekistan // Green Economy and Development. – 2025. – Vol. 3, Special Issue 5. – DOI: 10.5281/zenodo.15743243.
14. «O‘zbektelekom» AK. Emitentning 2022-yil uchun yillik hisoboti (buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot) // «Toshkent» respublika fond birjasi. – URL: https://uzse.uz/reports/3238/financial .
15. «O‘zbektelekom» AK. Emitentning 2024-yil uchun yillik hisoboti (aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining 27.06.2025 y. qarori) // Korporativ axborot yagona portali, 09.07.2025. – URL: https://openinfo.uz/ru/reports/jsc/annual/5548 .
16. «O‘zbektelekom» AK. Emitentning 2025-yil uchun yillik hisoboti (aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining 29.06.2026 y. qarori) // Korporativ axborot yagona portali, 10.07.2026. – URL: https://openinfo.uz/ru/reports/jsc/annual/6116 .
17. «O‘zbekiston pochtasi» AJ. Emitentning 2022-yil uchun yillik hisoboti (buxgalteriya balansi) // «Toshkent» respublika fond birjasi. – URL: https://uzse.uz/reports/3214/financial .
18. «O‘zbekiston pochtasi» AJ. Emitentning 2024-yil uchun yillik hisoboti (aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining 26.06.2025 y. qarori) // Korporativ axborot yagona portali, 03.07.2025. – URL: https://openinfo.uz/ru/reports/jsc/annual/5450 .
19. «O‘zbekiston pochtasi» AJ. Emitentning 2025-yil uchun yillik hisoboti (aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining 29.06.2026 y. qarori) // Korporativ axborot yagona portali, 02.07.2026. – URL: https://openinfo.uz/ru/reports/jsc/annual/6024 .
20. Чистая прибыль «Узбектелекома» сократилась почти на четверть из-за валютных убытков // Spot.uz. – 2026. – 16 июня. – URL: https://www.spot.uz/ru/2026/06/16/uztelecom-report/ .
21. IASB. IAS 32 Financial Instruments: Presentation . – London: IFRS Foundation.