NAQD PULSIZ TO‘LOV TIZIMLARIDA XAVFSIZLIKNI TA’MINLASH VA ULARNI RIVOJLANTIRISH YO‘NALISHLARI
##semicolon##
naqd pulsiz to‘lov, elektron to‘lov xavfsizligi, tokenizatsiya, ko‘p faktorli autentifikatsiya, fishing hujumi, 3-D Secure, EMV-chip, PCI DSS, raqamli hamyon, bank kartalari xavfsizligi.Abstrak
Ushbu maqolada naqd pulsiz to‘lov tizimlarida xavfsizlikni ta’minlashning nazariy va amaliy jihatlari, shuningdek, mazkur tizimlarni yanada rivojlantirish yo‘nalishlari kompleks ravishda tadqiq etilgan. Tadqiqot doirasida O‘zbekistonda elektron to‘lov vositalaridan foydalanish statistikasi tahlil qilinib, naqd pulsiz hisob-kitoblarda yuzaga keladigan asosiy xavf-xatarlar, jumladan, fishing, karta ma’lumotlarini o‘g‘irlash va ijtimoiy muhandislik hujumlari ilmiy asosda tasniflangan. Maqolada tokenizatsiya, ko‘p faktorli autentifikatsiya va kriptografik himoya usullari kabi zamonaviy texnologik yechimlar keng o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari asosida O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan naqd pulsiz to‘lov xavfsizligining kompleks modeli taklif qilinib, tizimni rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
##submission.citations##
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yil 10-maydagi 13/1-sonli “Bank tizimida axborot xavfsizligi talablari to‘g‘risida”gi Yo‘riqnomasi. — Toshkent: O‘zbekiston Markaziy banki, 2021.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2023-yilgi yillik statistik to‘plami. — Toshkent: O‘zbekiston Markaziy banki, 2024. — 162 b.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-apreldagi PQ-4699-sonli “O‘zbekiston Respublikasida elektron tijorat va to‘lov tizimlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. — Toshkent, 2020.
Xoliqov A. Elektron to‘lov tizimlari va ularning xavfsizligi. — Toshkent: TATU nashriyoti, 2020. — 260 b.
Mirzayev S. Naqd pulsiz to‘lovlarda firibgarlikning oldini olish // Axborot texnologiyalari muammolari. — Toshkent, 2021. — №2. — B. 67–81.
Yusupova G. Raqamli to‘lovlar ekotizimida iste’molchilar ishonchi // Moliya va bank ishi. — Toshkent, 2022. — №1. — B. 34–47.
Toshmatov N., Ergashev B. Bank kartalari xavfsizligida tokenizatsiya texnologiyasining ahamiyati // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. — Toshkent, 2023. — №3. — B. 95–108.
Hasanov R. Naqd pulsiz hisob-kitoblar va moliyaviy inklyuzivlik: O‘zbekiston tajribasi // O‘zbekiston iqtisodiyoti jurnali. — Toshkent, 2022. — №4. — B. 56–70.
O‘zbekiston Kiberxavfsizlik markazi. 2023-yil moliyaviy kiberxavfsizlik holati to‘g‘risida hisobot. — Toshkent, 2024. — 72 b.
Anderson R. Security Engineering: A Guide to Building Dependable Distributed Systems. 3rd ed. — Hoboken: Wiley, 2020. — 1200 p.
Bank for International Settlements. Central Bank Digital Currencies: Foundational Principles and Core Features. — Basel: BIS, 2021. — 57 p.
Europol. Internet Organised Crime Threat Assessment (iOCTA): Payment Card Fraud. — The Hague: Europol, 2022. — 88 p.
PCI Security Standards Council. PCI DSS v4.0 Requirements and Testing Procedures. — Wakefield: PCI SSC, 2022. — 360 p.
World Bank. The Global Findex Database 2021: Financial Inclusion, Digital Payments, and Resilience in the Age of COVID-19. — Washington D.C.: World Bank, 2022. — 160 p.
Financial Action Task Force. Digital Transformation of AML/CFT for Operational Agencies. — Paris: FATF, 2022. — 68 p.
