ELEKTR ENERGIYASI YO‘QOTISHLARINI BUXGALTERIYA HISOBINING MUSTAQIL OBYEKTI SIFATIDA TAN OLISH VA BAHOLASH METODOLOGIYASI
Keywords:
elektr energiyasi yo‘qotishlari; hisob obyekti; ishchi schyotlar; adolatli qiymat; MHXS (IFRS) 13; tijorat yo‘qotishlari; ichki audit.Abstract
Maqolada elektr tarmoqlari korxonalarida elektr energiyasi yo‘qotishlarini buxgalteriya hisobining mustaqil obyekti sifatida tan olish va baholash metodologiyasi asoslangan. Yo‘qotishlarni texnologik-me’yoriy, texnologik-me’yordan ortiqcha, tijorat va tashkiliy-boshqaruv guruhlariga ajratuvchi to‘rt darajali tasnif, 5914–5917 va 2991 ishchi schyotlar tizimi, tan olish vaqti qoidalari hamda buxgalteriya o‘tkazmalari modeli taklif etilgan. Baholash uchun MHXS (IFRS) 13 talablariga tayanuvchi sof marja va guruhlangan usullar ishlab chiqilgan. «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ Jizzax filialining 2022–2024-yillardagi ma’lumotlariga ko‘ra, yo‘qotishlar sotish xarajatlarining 88,8–90,3 foizini tashkil etgan; 2024-yildagi 493,6 mln kVt·soat yo‘qotishning qiymati baholash asosiga qarab 98,6 dan 345,5 mlrd so‘mgacha o‘zgargan. Natijalardan elektr tarmoqlari korxonalarida hisob siyosatini ishlab chiqishda va ichki auditda foydalanish mumkin.
References
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020, 24-fevral). Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida (PQ-4611-son Qaror). Lex.uz. https://www.lex.uz/uz/docs/-4746047
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2023, 28-sentabr). Energetika sohasini isloh qilishning navbatdagi bosqichini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida (PF-166-son Farmon). Lex.uz. https://lex.uz/uz/docs/-6624455
3. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. (2024, 14-noyabr). O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (21-sonli BHMS) «Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma»ni tasdiqlash to‘g‘risida (191-son buyruq; Adliya vazirligida 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro‘yxatdan o‘tgan). Lex.uz. https://lex.uz/docs/-7282737
4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2002, 9-sentabr). Xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma (21-sonli BHMS). Lex.uz. https://lex.uz/en/acts/-809350
5. Antmann, P. (2009). Reducing technical and non-technical losses in the power sector (Background paper for the World Bank Group energy sector strategy). World Bank. https://documents1.worldbank.org/curated/en/829751468326689826/pdf/926390WP0Box3800in0the0power0sector.pdf
6. Shodiyev, A. A. (2024). Elektr energiyasini yetkazib berishda texnologik yo‘qotishlarni standartlashtirish. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 12(6). https://doi.org/10.55439/EIT/vol12_iss6/624
7. Smith, T. B. (2004). Electricity theft: A comparative analysis. Energy Policy, 32(18), 2067–2076. https://doi.org/10.1016/S0301-4215(03)00182-4
8. Suyunov, J. O‘. (2026). Tartibga solinadigan tariflar va bozor islohoti sharoitida elektr energiyasini taqsimlash korxonasida daromad va hisob-kitoblar hisobining kontseptual modeli. Aktuar moliya va buxgalteriya hisobi ilmiy jurnali, 6(10), 230–236. https://doi.org/10.55439/AFA/vol6_iss10/1552
9. Zhelezko, Yu. S. (2009). Poteri elektroenergii. Reaktivnaya moshchnost’. Kachestvo elektroenergii: Rukovodstvo dlya prakticheskikh raschetov. ENAS.
10. International Accounting Standards Board. (2003). IAS 2 Inventories. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ias-2-inventories/
11. International Accounting Standards Board. (2007). IAS 1 Presentation of financial statements. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ias-1-presentation-of-financial-statements/
12. International Accounting Standards Board. (2011). IFRS 13 Fair value measurement. IFRS Foundation. https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ifrs-13-fair-value-measurement/
13. World Bank. (2025, May 15). Uzbekistan to invest in modernizing electricity distribution networks with World Bank support (Press release No. 2025/ECA/101). https://www.worldbank.org/uz/news/press-release/2025/05/15/uzbekistan-to-invest-in-modernizing-electricity-distribution-networks-with-world-bank-support
14. «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ Jizzax filiali. (2022–2024). Sotish xarajatlari va elektr energiyasi yo‘qotishlari bo‘yicha ichki hisobot ma’lumotlari.
