QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA VA IQTISODIY O‘SISH O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK: MARKAZIY OSIYO MAMLAKATLARI BO‘YICHA EMPIRIK TAHLIL

QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA VA IQTISODIY O‘SISH O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK: MARKAZIY OSIYO MAMLAKATLARI BO‘YICHA EMPIRIK TAHLIL

Mualliflar

  • Razzoqov Javohir Nazirjon og‘li TDIU

Abstrak

Ushbu tadqiqot Markaziy Osiyo mamlakatlarida qayta tiklanuvchi energiya rivoji bilan iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni empirik jihatdan tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqot doirasida Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston bo‘yicha 2014–2024-yillarni qamrab olgan muvozanatlangan panel ma’lumotlar to‘plamidan foydalanildi. Iqtisodiy o‘sish YAIMning yillik o‘sish sur’ati orqali o‘lchanib, asosiy tushuntiruvchi o‘zgaruvchi sifatida elektr energiyasi ishlab chiqarishida qayta tiklanuvchi manbalar ulushi olindi. Shuningdek, bandlik darajasi, fiskal tejashlar, CO₂ chiqindilarining kamayishi, savdo ochiqligi va energiya importiga qaramlik kabi nazorat o‘zgaruvchilari modelga kiritildi. Empirik tahlilda fiksirlangan va tasodifiy effektlar asosidagi panel regressiya modellaridan foydalanildi hamda ularning mosligi Hausman testi yordamida baholandi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, qayta tiklanuvchi energiya ulushining iqtisodiy o‘sishga bevosita ta’siri statistik jihatdan ahamiyatli emas. Biroq qayta tiklanuvchi energiya siyosati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan fiskal tejashlar va aholi jon boshiga CO₂ chiqindilarining kamayishi YAIM o‘sishiga ijobiy va statistik ahamiyatli ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu holat qayta tiklanuvchi energiyadan olinadigan iqtisodiy foyda ko‘proq bilvosita kanallar orqali namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Tadqiqot xulosalari Markaziy Osiyo mamlakatlarida qayta tiklanuvchi energiyani rivojlantirish siyosatini fiskal islohotlar, ekologik barqarorlik va institutsional samaradorlik bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Olingan natijalar mintaqaviy energetika siyosatini shakllantirish hamda barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

##submission.citations##

Bhattacharya, M., Paramati, S. R., Ozturk, I., & Bhattacharya, S. (2016). The Effect of Renewable Energy Consumption on Economic Growth: Evidence from Top 38 Countries. Applied Energy, 162, 733–741. doi:10.1016/j.apenergy.2015.10.104.

Boyle, G. (2012). Renewable Energy: Power for a Sustainable Future. 3-nashr. Oxford: Oxford University Press.

BP (2020). Statistical Review of World Energy 2020. Mavjud: https://www.bp.com.

Granger, C. W. J. (1981). Some Properties of Time Series Data and Their Use in Econometric Model Specification. Journal of Econometrics, 16(1), 121–130.

International Energy Agency (IEA) (2021). Renewables 2021: Analysis and Forecast to 2026. Parij: IEA. Mavjud: https://www.iea.org/reports/renewables-2021.

International Renewable Energy Agency (IRENA) (2021). Renewable Energy Statistics. Abu-Dabi: IRENA. Mavjud: https://www.irena.org.

Laldjebaev, M., Sovacool, B. K., & Kassam, K.-A. (2021). Energy Policy and Institutional Dynamics in Central Asia: The Case of Uzbekistan. Energy Research & Social Science, 75, 102013. doi:10.1016/j.erss.2021.102013.

Phillips, P. C. B., & Perron, P. (1988). Testing for a Unit Root in Time Series Regression. Biometrika, 75(2), 335–346.

Rahman, M. M., & Velayutham, E. (2020). Renewable and Non-Renewable Energy Consumption–Economic Growth Nexus: New Evidence from South Asia. Renewable Energy, 147, 399–408. doi:10.1016/j.renene.2019.09.007.

REN21 (2021). Renewables 2021 Global Status Report. Parij: REN21 Secretariat. Mavjud: https://www.ren21.net.

Romer, P. M. (1990). Endogenous Technological Change. Journal of Political Economy, 98(5), S71–S102.

Sadorsky, P. (2009). Renewable Energy Consumption, CO₂ Emissions and Economic Growth in Emerging Markets. Energy Policy, 37(10), 4021–4028. doi:10.1016/j.enpol.2009.05.003.

Smil, V. (2017). Energy and Civilization: A History. Cambridge, MA: MIT Press.

Stern, N. (2007). The Economics of Climate Change: The Stern Review. Cambridge: Cambridge University Press.

World Bank (2021). World Development Indicators. Vashington, DC: World Bank. Mavjud: https://data.worldbank.org.

World Health Organization (WHO) (2020). Economic Cost of Air Pollution in Uzbekistan. Jeneva: WHO. Mavjud: https://www.who.int.

Uzbekistan State Committee on Statistics (UzStat) (2021). Energy and Infrastructure Reports. Toshkent: UzStat. Mavjud: https://stat.uz/en.

##submission.downloads##

Nashr qilingan

2026-01-31