TIJORAT BANKLARIDA KREDIT RISKLARINI BOSHQARISH ORQALI MUAMMOLI KREDITLAR HAJMINI KAMAYTIRISH
Keywords:
kredit riski, muammoli kreditlar, NPL, tijorat banklari, MHXS 9, zaxiralash, Bazel III, restrukturizatsiya, erta ogohlantirish tizimi.Abstract
Maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida kredit risklarini boshqarish tizimini takomillashtirish orqali muammoli kreditlar (NPL) hajmini kamaytirish yo‘nalishlari ilmiy asoslangan. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ), Jahon banki, Yevropa bank nazorati organi (EBA) ma’lumotlari hamda xorijiy va mahalliy ilmiy manbalarga tayanadi. Tahlil natijalariga ko‘ra, tizim bo‘yicha NPL ulushi 2022-yil 1-yanvardagi 5,2 foizdan 2026-yil 1-yanvarda 3,0 foizgacha pasaygan, biroq 2026-yil 1-avgustga kelib 3,71 foizga (23,9 trln so‘m) qayta ko‘tarilgan; muammoli kreditlarning 70,2 foizi davlat ulushli banklar portfeliga to‘g‘ri keladi. 2026-yilning birinchi yarmida NPL hajmi kredit portfeliga nisbatan 4,2 baravar tezroq o‘sgan. XVJ ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yil oxirida rasmiy NPL ko‘rsatkichi 4,2 foiz bo‘lgan holda MHXS 9 bo‘yicha 3-bosqichdagi kreditlar ulushi 7,8 foizni tashkil etgan, ya’ni rasmiy statistika kredit sifati muammolarini to‘liq aks ettirmaydi. Italiya, Ispaniya, Irlandiya va Germaniyaning NPLni hal etish tajribasi asosida kredit riskini boshqarishning to‘rt tarkibiy qismli modeli – erta ogohlantirish, MHXS 9 ga asoslangan tasniflash va zaxiralash, muammoli aktivlarni boshqarish va undirish infratuzilmasi hamda korporativ boshqaruv – taklif etilgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, NPL ulushini 3,0 foizgacha tushirish uchun 2026-yil 1-avgust holatidagi portfelda taxminan 4,6 trln so‘m muammoli kreditni kamaytirish talab etiladi.
References
[1] International Monetary Fund. (2025). Republic of Uzbekistan: Financial Sector Assessment Program – Financial System Stability Assessment. IMF Country Report No. 25/145. Washington, DC: IMF. https://doi.org/10.5089/9798229015103.002
[2] World Bank. (2025). Uzbekistan – Financial Sector Assessment. Washington, DC: World Bank Group.
[3] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2026). Tijorat banklarining muammoli kreditlari (NPL) to‘g‘risida ma’lumot (2024-yil 1-yanvar – 2026-yil 1-avgust holatlariga). Toshkent. https://cbu.uz
[4] Fitch Ratings. (2025). Banking reform in Uzbekistan is progressing, but sector risks remain high [UzDaily, 15.05.2025]. https://www.uzdaily.uz/en/fitch-banking-reform-in-uzbekistan-is-progressing-but-sector-risks-remain-high/
[5] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2026-yil 14-avgustdagi 22/3-son qarori bilan tasdiqlangan “Banklarda aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risida”gi nizom (Adliya vazirligi tomonidan 2026-yil 10-sentabrda 3937-son bilan ro‘yxatga olingan). https://lex.uz/acts/8473203
[6] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2025). Banklar faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish tizimini yanada takomillashtirishga qaratilgan 2025–2028-yillarga mo‘ljallangan “Yo‘l xarita”. https://cbu.uz/uz/press_center/news/3049874/
[7] Spot.uz. (2026, 17-yanvar). O‘zbekiston bank tizimini isloh qilishning eng murakkab bosqichlariga o‘tmoqda. https://www.spot.uz/oz/2026/01/17/banking-reforms/
[8] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2026-yil 15-sentabrdagi 24/18-son qarori (Adliya vazirligi tomonidan 2026-yil 30-sentabrda 3948-son bilan ro‘yxatga olingan).
[9] European Banking Authority. (2026). Risk Dashboard – Q4 2025. Paris: EBA.
[10] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2026). Information on relative indicators of banking system (2026-yil 1-avgust holatiga). Tashkent. https://cbu.uz
[11] Stiglitz, J.E., & Weiss, A. (1981). Credit rationing in markets with imperfect information. American Economic Review, 71(3), 393–410.
[12] Altman, E.I. (1968). Financial ratios, discriminant analysis and the prediction of corporate bankruptcy. The Journal of Finance, 23(4), 589–609. https://doi.org/10.1111/j.1540-6261.1968.tb00843.x
[13] Basel Committee on Banking Supervision. (2000). Principles for the Management of Credit Risk. Basel: Bank for International Settlements.
[14] Basel Committee on Banking Supervision. (2017). Guidelines: Prudential treatment of problem assets – definitions of non-performing exposures and forbearance. Basel: Bank for International Settlements.
[15] World Bank. (2026). Bank nonperforming loans to total gross loans (%) (FB.AST.NPER.ZS): metadata. World Development Indicators. https://databank.worldbank.org/metadataglossary/world-development-indicators/series/FB.AST.NPER.ZS
[16] Berger, A.N., & DeYoung, R. (1997). Problem loans and cost efficiency in commercial banks. Journal of Banking & Finance, 21(6), 849–870. https://doi.org/10.1016/S0378-4266(97)00003-4
[17] Podpiera, J., & Weill, L. (2008). Bad luck or bad management? Emerging banking market experience. Journal of Financial Stability, 4(2), 135–148. https://doi.org/10.1016/j.jfs.2008.01.005
[18] Louzis, D.P., Vouldis, A.T., & Metaxas, V.L. (2012). Macroeconomic and bank-specific determinants of non-performing loans in Greece: A comparative study of mortgage, business and consumer loan portfolios. Journal of Banking & Finance, 36(4), 1012–1027.
[19] Nkusu, M. (2011). Nonperforming Loans and Macrofinancial Vulnerabilities in Advanced Economies. IMF Working Paper No. 11/161. Washington, DC: IMF.
[20] Klein, N. (2013). Non-Performing Loans in CESEE: Determinants and Impact on Macroeconomic Performance. IMF Working Paper No. 13/72. Washington, DC: IMF.
[21] Beck, R., Jakubik, P., & Piloiu, A. (2015). Key determinants of non-performing loans: New evidence from a global sample. Open Economies Review, 26(3), 525–550.
[22] European Central Bank. (2017). Guidance to banks on non-performing loans. Frankfurt am Main: ECB.
[23] International Accounting Standards Board. (2014). IFRS 9 Financial Instruments. London: IFRS Foundation.
[24] Baudino, P., & Yun, H. (2017). Resolution of non-performing loans – policy options. FSI Insights on policy implementation No. 3. Basel: Bank for International Settlements.
[25] Isakov, O. (2024). Factors affecting non-performing loans: Empirical evidence from commercial banks in Uzbekistan. Journal of Economics and Financial Analysis, 8(2), 1–21.
[26] Rustamov, J. (2026). Non-performing loans in the banking sector of Uzbekistan: A comparative analysis of state-owned and non-state-owned banks. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, (5), 311–317. https://sci-p.uz/index.php/eitt/article/download/4292/4043/8194
[27] Jalilova, B. (2026). O‘zbekiston tijorat banklarida muammoli qarzdorlik (NPL) o‘sish omillari va kredit riskini erta ogohlantirish mexanizmlari samaradorligi. 335–342. https://sci-p.uz/index.php/aept/article/download/3521/3310/6755
[28] Xodjayev, H. (2025). Tijorat banklarida muammoli kredit qarzlarini boshqarish tizimini takomillashtirish. (IV), 176–183. https://sci-p.uz/index.php/aept/article/download/2890/2694/5524
[29] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2026). Bank tizimi faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari (2025-yil 1-avgust va 2026-yil 1-avgust holatlariga). Toshkent. https://cbu.uz
[30] O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2026). Moliyaviy barqarorlik sharhi: 2025-yil. Toshkent. https://cbu.uz/upload/medialibrary/81b/wydwlfrai1rirr072q3hfymk2kpq50fb/2025_yil-uchun-moliyaviy-barqarorlik-sharhi.pdf
[31] Scope Ratings. (2026, 9 January). EU Banks NPL Heatmaps: high corporate NPLs, slow growth, geopolitics to weaken asset quality. Berlin: Scope Ratings GmbH.
[32] Fell, J., Grodzicki, M., Martin, R., & O’Brien, E. (2016). Addressing market failures in the resolution of nonperforming loans in the euro area. ECB Financial Stability Review, November 2016. Frankfurt am Main: ECB.
